Η θρυλική μάχη της Βήσσανης*

Η θρυλική μάχη της Βήσσανης
Προλεγόμενα
*Το παρόν δεύτερο σημείωμα αποτελεί ουσιωδώς βελτιωμένη εκδοχή της περιγραφής της θρυλικής μάχης της Βήσσανης της οποίας η αρχική μορφή δημοσιοποιήθηκε τον Απρίλιο του 2014 με την πολύτιμη συνδρομή του ιστορικού ερευνητή Αγαθοκλή Παναγούλια που πρώτος την ανήρτησε στον ιστότοπό του. Ο εμπλουτισμός αλλά και διόρθωση του αρχικού κειμένου κατέστη δυνατός με την άντληση συμπληρωματικών στοιχείων όπου ουσιώδης υπήρξε η συμβολή του ακούραστου περιπατητή των βουνών της Ηπείρου και επίμονου ερευνητή των στρατιωτικών αρχείων Απόστολου Μπρέντα από την Άρτα.
Το σκελετό του αφηγήματος αποτελεί το αρχείο που είχε συγκεντρώσει με προσπάθεια πολλών ετών ο πατέρας μου Μιχαήλ Βασιλείου Μέντζος με την προοπτική συγγραφής λευκώματος πεσόντων στη μάχη της Βήσσανης και σε άλλες συγκρούσεις στην ευρύτερη περιοχή του Πωγωνίου.


Όπως αναφέρθηκε και στα προλεγόμενα του αρχικού σημειώματος δεν υπάρχουν στοιχεία προερχόμενα από υπηρετήσαντες στη διλοχία του ανεξάρτητου Τάγματος Πωγωνίου (Δελβινακίου) που είχε επωμιστεί το κύριο βάρος των επιχειρήσεων και θα επέτρεπαν περισσότερο ολοκληρωμένη αντίληψη των ηρωικών γεγονότων. Οι μοναδικές πηγές για την περιγραφή των επιχειρήσεων που εξιστορούνται από αυτόπτες μάρτυρες των γεγονότων είναι οι πολεμικές αναφορές του επικεφαλής του συνεργαζόμενου 1/40 Τάγματος Ευζώνων Άρτας Αλέξανδρου Χρυσοχόου και του διοικητή του προσκολληθέντος στο 1/40 Τάγμα 6ου Λόχου του 15ουΣυντάγματος Πεζικού Δημητρίου Καραχάλιου, καθώς και ιδιόχειρες σημειώσεις του διμοιρίτη του ίδιου λόχου Αλέξανδρου Σίτα.

Αθήνα, Ιανουάριος 2015
Γεώργιος Μ. Μέντζος
Τα προηγηθέντα της μάχης της Βήσσανης
Χάρτης κύριων αξόνων ιταλικής επίθεσης και ελληνικής αντεπίθεσης (1940-1941)Ο διοικητής της VIII μεραρχίας Υποστράτηγος Χαράλαμπος Κατσιμήτρος (1886-1962)Η νικηφόρα μάχη της Βήσσανης εντάσσεται στις επιχειρήσεις του ελληνικού στρατού για επανάκτηση των εδαφών της παραμεθορίου που είχαν καταληφθεί από τα ιταλικά στρατεύματα τις πρώτες ημέρες του πολέμου οπότε τα τμήματα προκαλύψεως της VIII Μεραρχίας εκτελούσαν υποχωρητικό ελιγμό παρασύροντας τον αντίπαλο μέχρι τη γραμμή Καλπάκι-Καλαμάς.
Αλλά ας πάρουμε τα πράγματα με τη σειρά.
Την ηρεμία των πρώτων πρωινών ωρών της Δευτέρας 28ης Οκτωβρίου διέκοψε στις 4:00 το ηχηρό κουδούνισμα του τηλεφώνου του αξιωματικού υπηρεσίας Ανθυπασπιστή Βασιλείου Ευφραιμίδη (τραυματίστηκε στη μάχη της Βήσσανης) του 3ου Λόχου προκαλύψεως του Ανεξάρτητου Τάγματος Δελβινακίου. Τηλεφωνούσε ο Διοικητής του Υποτομέα Δελβινακίου Αντισυνταγματάρχης Μαρδοχαίος Φριζής που γνωστοποιούσε την είδηση για την επίδοση του ιταλικού τελεσιγράφου του Μουσολίνι και ότι την 6:00 πρωινή θα άρχιζε η επίθεση των Ιταλών. Ευθύς αμέσως ειδοποιήθηκε και το φυλάκιο «Ταμπούρι» που ήταν το πρώτο τμήμα κρούσης του Λόχου με οκτώ άνδρες με επικεφαλής τον Λοχία Μιχαήλ Μέντζο από τη Βήσσανη. Ως σήμα προειδοποιήσεως ορίστηκε η ρίψη δύο πυροβολισμών τυφεκίου όταν οι Ιταλοί θα διέρχονταν τις πυραμίδες. Τούτο έγινε περί ώρα 5:55 με τους Ιταλούς να φωνάζουν «Μεσημέρι στα Γιάννενα, μεσάνυχτα στην Αθήνα» (Mezzogiorno Giannina, mezzanote Atene) ενώ οι Αλβανοί σύμμαχοί τους εξέβαλαν άναρθρες κραυγές προς εκφοβισμό των Ελλήνων. Πέντε λεπτά νωρίτερα είχαν ακουστεί οι κρότοι από την ανατίναξη της γέφυρας της Κακαβιάς [1] .
 Ο ιταλός αρχιστράτηγος Σεβαστιάνο Βισκόντι ΠράσκαΈτσι άρχισε ο πόλεμος και τις επόμενες τρεις ημέρες, δηλαδή μέχρι τις 30 Οκτωβρίου τα τμήματα προκαλύψεως αντιμετώπιζαν τους εισβολείς με απαράμιλλο ηρωισμό συμπτυσσόμενα προς την αμυντική τοποθεσία Καλπάκι-Καλαμάς σύμφωνα με το σχέδιο που είχε εκπονήσει ο διοικητής της VIII μεραρχίας Υποστράτηγος Χαράλαμπος Κατσιμήτρος (1886-1962). Το Γενικό Επιτελείο είχε καθορίσει εκ νέου την αποστολή της μεραρχίας, δηλαδή περαιτέρω υποχώρηση μέχρι την κάλυψη του Ζυγού Μετσόβου και της διόδου προς Αιτωλοακαρνανία. Το σχέδιο του Γενικού Επιτελείου ήταν ανεδαφικό αφού θα καθιστούσε αδύνατο ένα μείζονα ελιγμό για κύκλωση του αντιπάλου που θα είχε ήδη εισχωρήσει βαθειά στο ελληνικό έδαφος αφού κάτι τέτοιο προϋπέθετε ελληνικές δυνάμεις πολύ μεγαλύτερες από τις διατιθέμενες. Εξάλλου το σχέδιο αυτό αντέφασκε προς την ηττοπαθή αντίληψη του Aρχιστρατήγου Αλέξανδρου Παπάγου (1883-1955) για εμπλοκή με τον εχθρό απλώς για την τιμή των όπλων. Όμως, κατά τη γνώμη του Κατσιμήτρου οι ΄Ελληνες στρατιώτες κυρίως των παραμεθορίων περιοχών θα πολεμούσαν δυσκολότερα αφού θα είχαν εγκαταλείψει τους βωμούς και εστίες τους υποχωρούντες ενδεχομένως και άτακτα προκειμένου να πολεμησουν νοτιότερα. Για το λόγο αυτό ο μέραρχος εφήρμοσε το δικό του σχέδιο για άμυνα μέχρι εσχάτων στη γραμμή Καλπάκι-Καλαμάς και στη συνέχεια αντεπίθεση και καταδίωξη των ιταλών εντός του αλβανικού εδάφους. Παρά την ανεπάρκεια των κονδυλίων είχε κατορθώσει με τη βοήθεια των κατοίκων με ουσιαστική συμβολή των γυναικών να κατασκευάσει αξιόλογα οχυρωματικά έργα που εκπλήρωσαν το σκοπό τους.
Ο ιταλός αρχιστράτηγος Ουμπάλντο ΣολντούΑπό την πλευρά τους οι Ιταλοί θα εφάρμοζαν το σχέδιο του αρχιστρατήγου Σεβαστιάνο Βισκόντι Πράσκα [2] (1883-1961) που προέβλεπε αφενός διάσπαση της αμυντικής διάταξης στη στενωπό Καλπακίου και αφετέρου υπερκερωτικό ελιγμό σε σχήμα λαβίδας με δυτικό σκέλος Κονίσπολη-Φιλιάτες-Παραμυθιά-Γλύκη-Φιλιππιάδα και ανατολικό σκέλος Λιασκοβίκι-Στράτσανη-Κεράσοβο-Βωβούσα-Μέτσοβο. Ο Ιταλός αρχιστράτηγος είχε παρασύρει τον Μουσολίνι στην αντίληψη ότι η εισβολή στην Ελλάδα θα συναντούσε μόνο συμβολική αντίσταση και βέβαια το πλήρωσε με την απαξιωτική αποπομπή του στις 9 Νοεμβρίου για να αντικατασταθεί από τον Ουμπάλντο Σοντού (1883-1949) που και αυτός δεν διατήρησε τη θέση του για περισσότερες από τέσσερεις εβδομάδες.
Στις 2 Νοεμβρίου τα ιταλικά στρατεύματα μετά καταιγισμό πυροβολικού και αεροπορική συνεργασία άσκησαν πίεση στον υποτομέα Σουδενών και Καλπακίου και το απόγευμα κατάφεραν να καταλάβουν το σημαντικό ύψωμα Γκραμπάλα (υψόμετρο 1201 μέτρα). Ωστόσο, την επόμενη ημέρα με σφοδρή αντεπίθεση του 15ου Συντάγματος υπό τον ταγματάρχη Κωνσταντίνο Πανταζή έγινε ανακατάληψη του υψώματος. Την ίδια ημέρα οι ιταλοί επαναλαμβάνουν την πίεση στο υποτομέα αλλά οι επιθέσεις τους αποκρούονται. Ειδικότερα στις 3 το απόγευμα τάγμα Βερσαλλιέρων με γύρω στα 65 άρματα μάχης επιτίθεται στο ύψωμα Καλπακίου που υπεράσπιζε το 1ο τάγμα του 40ου Συντάγματος Ευζώνων με έδρα την Άρτα και επικεφαλής τον Tαγματάρχη Αλέξανδρο spacer.gif Χρυσοχόου. Μετά την αποτυχία τους τα επιστρέφοντα άρματα δέχονται ομοβροντίες από επτά πυροβολαρχίες εγκατεστημένες στη Γκρίμπιανη με διοικητή τον Tαγματάρχη Πυροβολικού Δημήτριο Κωστάκη [3] γνωστό για την ευστοχία του.
Ο ταγματάρχης Τζανής ΑλιβιζάτοςΣτις 7 Νοεμβρίου οι Ιταλοί εξαπέλυσαν και νέα επίθεση κατά του υποτομέα Σουδενών και κατέλαβαν τη Γκραμπάλα που ωστόσο ανακαταλήφθηκε με κεραυνοβόλο αντεπίθεση των Ελλήνων. Στις 8 Νοεμβρίου η κατάσταση είχε σταθεροποιηθεί και ο Χ. Κατσιμήτρος διέταξε την διενέργεια αντεπιθέσεων ευρείας κλίμακας που θα άρχιζαν στις 14 του ίδιου μήνα και θα μετέτρεπαν τον αγώνα από αμυντικό σε επιθετικό για την εκδίωξη των εισβολέων πέραν των συνόρων αλλά και την καταδίωξη τους εντός του αλβανικού εδάφους. Ειδικότερα η μεραρχία ακολούθησε στο σύστημα της προσβολής των πλευρών και νότων του εχθρού μέσω ελιγμών από ελαφρά οπλισμένα και επομένως ευκίνητα τμήματα. Μια από τις κατευθύνσεις ήταν αυτή του άξονα Δολιανά-Κουτσόκρανο που προϋπέθετε την εκκαθάριση της περιοχής Βήσσανης-Ρονίτσας-Δελβινακίου. Η Ρονίτσα είναι ύψωμα νοτιοδυτικά της Βήσσανης (βλ. χάρτη). Η Βήσσανη είχε καταληφθεί από ύλη ιππικού με επικεφαλής τον Συνταγματάρχη Πράσκα, (συνονόματο του Ιταλού Αρχιστρατήγου) που στη συνέχεια εφονεύθη στη Μάχη του Καλπακίου.
Ο λοχαγός Χρήστος ΠαπακώσταςΣύνθεση δυνάμεων που έλαβαν μέρος στη μάχη της ΒήσσανηςΔιοικητής της διλοχίας του Ανεξάρτητου Τάγματος προκαλύψεως Δελβινακίου ήταν ο ταγματάρχης Τζανής Αλιβιζάτος. Ο 3ος λόχος είχε επικεφαλής τον Λοχαγό Χρήστο Παπακώστα [4] και διέθετε διμοιρία πολυβόλων στο Σταυροσκιάδι και φυλάκια στους Δρυμάδες και Μακρύκαμπο. Διοικητής του 2ου λόχου ήταν ο λοχαγός Κωνσταντίνος Γιαννόπουλος και διέθετε διμοιρία πολυβόλων στους Ποντικάτες και φυλάκια στο Ορεινό, Σκίπη, Παναγιά, Κακαβιά και Κατούνα. Για άγνωστους λόγους ο 1ος λόχος με επικεφαλής τον υπολοχαγό Κωνσταντίνο Παπαδήμα με διμοιρία πολύβόλων στην Καστάνιανη και φυλάκια από την Αγία Μαρίνα μέχρι τη Βάλτιστα (ανατολικά της Μουργκάνας) δεν ενεπλάκη στη μάχη της Βήσσανης.
Στη μάχη της Βησσάνης έλαβαν μέρος εκτός από την προαναφερόμενη διλοχία δυνάμεως περίπου 270 ανδρών, οι ακόλουθες συνεργαζόμενες μονάδες:
Α) Μέρος της δυνάμεως του 1/40 Τάγματος Ευζώνων με επικεφαλής τον Ταγματάρχη Αλέξανδρο Χρυσοχόου [5] και συγκεκριμένα η ομάδα διοίκησης του τάγματος, τα μεταγωγικά, δύο διμοιρίες πολυβόλων, ο 2οςΛόχος δυνάμεως 150 μαχητών με επικεφαλής τον Υπολοχαγό Ματθαίο Καραμπούλα και ο 3ου Λόχος δυνάμεως περίπου 150 ανδρών υπό τον Λοχαγό Λέανδρο Δασκαλόπουλο. Ωστόσο κατά την εξέλιξη της μάχης ουλαμός του εν λόγω λόχου δυνάμεως 50-60 ανδρών ενίσχυε τον προσκολληθέντα 6ο Λόχο του 15ου Συντάγματος Πεζικού όπως αναφέρεται στη συνέχεια. Θα πρέπει να σημειωθεί ότι ο 1ος Λόχος του 1/40 Τάγματος με επικεφαλής τον ανθυπολοχαγό Κυριάκο Μαλεύρη είχε αποσπαστεί από τις 18 Νοεμβρίου από την VIII στη ΙΙ Μεραρχία και δεν έλαβε μέρος στη μάχη της Βήσσανης [6] .
Ο Ταγματάρχης Αλέξανδρο ΧρυσοχόουΒ) Ο προσκολληθείς στο 1/40 Τάγμα και διαδραματίσας κρίσιμο ρόλο 6οςΛόχος του 15ου Συντάγματος Πεζικού με έδρα τα Γιάννενα και επικεφαλής τον Λοχαγό Δημήτριο Καραχάλιο [7] δυνάμεως περίπου 150 ανδρών. Ο Λόχος αυτός παραχωρήθηκε, όπως προαναφέρθηκε, για αντιστάθμιση της απόσπασης του 1ου Λόχου του 1/40 Τάγματος στη ΙΙ Μεραρχία.
Κατά συνέπεια η συνολική δύναμη του σχηματισμού ανερχόταν περίπου σε 700 μαχητές [8] . Στο τέλος του παρόντος σημειώματος παρατίθεται κατάλογος με το όνομα, το βαθμό και τον τόπο προέλευσης όλων των μαχητών της Διλοχίας του Ανεξάρτητου Τάγματος Δελβινακίου.
Με εξαίρεση τους φονευθέντες, για τα ονόματα και τους τόπους προέλευσης των ανδρών του 2ου και 3ου Λόχου του 1/40 Τάγματος Ευζώνων και του 6ου λόχου του 15ου Συντάγματος δεν υπάρχουν πλήρη στοιχεία.
Η ιταλική δύναμη πρέπει να ήταν αναλόγου μεγέθους αφού φαίνεται ότι ο εχθρός δεν είχε λάβει απόφαση παραμονής στα καταληφθέντα υψώματα αλλά μάλλον να επιδοθεί σε επιβραδυντικό ελιγμό φθοράς των αντεπιτιθεμένων ελληνικών δυνάμεων.
Ο Αντισυνταγματάρχης Μαρδοχαίος ΦριζήςΟι επιχειρήσεις της Μάχης ΒησσάνηςΗ Βήσσανη και τα γύρω υψώματα είχαν καταληφθεί από ιταλικά στρατεύματα δυνάμεως Τάγματος κατά της πρώτες ημέρες υποχωρητικών ελιγμών των ελληνικών τμημάτων προκαλύψεως που διήρκεσαν από τις 28 Οκτωβρίου μέχρι τις 13 Νοεμβρίου 1940 δεδομένου ότι την επόμενη μέρα άρχισε η νικηφόρα αντεπίθεση των ελληνικών δυνάμεων. Τα ιταλικά τμήματα ανήκαν στην 23ηΟρεινή Μεραρχία Πεζικού «Φερράρα» με επικεφαλής τον Στρατηγό Λυκούργο Ζανίνι και επίστρατους κυρίως από το Μπάρι και τη γειτονική περιοχή του οροπεδίου Murge. Η Μεραρχία είχε δύναμη 16.000 ανδρών από τους οποίους 3.500 αλβανοί και είχε υπαχθεί σε ευρύτερο στρατιωτικό σχηματισμό που για προπαγανδιστικούς λόγους είχε ονομαστεί Σώμα Στρατού Τσαμουριάς. Στο σχολείο, το παρθεναγωγείο και τη στέρνα δίπλα στην εκκλησία του Αγίου Νικολάου της Βήσσανης οι Ιταλοί είχαν εγκαταστήσει μονάδες ορεινού πυροβολικού και πολυβόλων για τον έλεγχο της ευρύτερης περιοχής.
Στις 19 Νοεμβρίου και περί ώρα 2:00 πρωινή η διλοχία του ανεξάρτητου Τάγματος Δελβινακίου, ο 3ος Λόχος του 1/40 Τάγματος και ο 6 ος λόχος του 15ου Συντάγματος Πεζικού διατάχθηκαν από τον Αντισυνταγματάρχη Μαρδοχαίο Φριζή [9] που είχε την ευθύνη όλων τμημάτων πεζικού και πυροβολικού της περιοχής Δελβινακίου να διέλθουν τον ποταμό Γορμό [10] και να ανακαταλάβουν τη Βήσσανη και τα γύρω υψώματα. Στο πλαίσιο αυτής της διαταγής αποφασίστηκε η διέλευση του ποταμού από ανατολικά προς δυτικά. Ο 2 ος Λόχος του 1/40 Τάγματος ασχολήθηκε αποκλειστικά με την κατάληψη του χωριού Λίμνη και συνέχισε την πορεία του μέχρι το χωριό Φαράγγι χωρίς να εκτραπεί προς βορρά για την ανακατάληψη των υψωμάτων της Βήσσανης.
Έτσι ο 6ος Λόχος του 15ου Συντάγματος με προπορευόμενες την 1η και 2η διμοιρία υπό τους Ανθυπολοχαγούς Αλέξανδρο Σίτα και Ελευθέριο Οικονόμου και ακολουθούσες την 3η και 4η διμοιρία, καθώς και διμοιρία πολυβόλων διήλθε με το πρώτο φως της ημέρας τον ποταμό σε σημείο όπου το βάθος δεν υπερέβαινε το ένα μέτρο. Παρά τις ριπές πολυβόλων και άλλων όπλων ο 6ος Λόχος κατέλαβε υψώματα δεσπόζοντα της δυτικής όχθης του ποταμού μπροστά από τη Βήσσανη και όχι μόνο δεν υπέστη καμία απώλεια αλλά συνέλαβε και ομάδα 15 Ιταλών που απεστάλησαν προς κράτηση στο Σταθμό Διοίκησης του Λόχου προκειμένου να προωθηθούν στο Ανεξάρτητο Τάγμα Δελβινακίου. Με τον τρόπο αυτό διευκολύνθηκε η διάβαση και της υπόλοιπης δύναμης του 1/40 Τάγματος Ευζώνων.
Το ανεξάρτητο τάγμα Δελβινακίου κατά την προεπιστράτευση (Αύγουστος 1940)
Ταυτόχρονα στο δεξιό του 6ου Λόχου εκδηλώθηκε επίθεση από τη διλοχία του Ανεξαρτήτου Τάγματος Δελβινακίου με επικεφαλής τον Ταγματάρχη Τζανή Αλιβιζάτο. Η κατάληψη δεν αποτέλεσε ευχερή επιχείρηση αφού στο ύψωμα Ψηλή Ράχη και στο χωριό υπήρχαν ιταλικές δυνάμεις. Πράγματι κατά δύο προσπάθειες διάβασης το Τάγμα είχε απώλειες τέσσερις νεκρούς και περί τους 20 τραυματίες. Ωστόσο η Διοίκηση Πεζικού της VIII Μεραρχίας αρνήθηκε να επιτρέψει στο υπόλοιπο του Τάγματος να διέλθει από άλλη διάβαση καλυμμένη από βλάστηση και ως εκ τούτου μη προσβαλλόμενη ευχερώς από τον εχθρό [11] . Κατόπιν τούτου μέρος του τάγματος είχε καθηλωθεί ανατολικά του ποταμού ενώ το τμήμα που είχε διέλθει παρέμενε στις θέσεις του σφυροκοπούμενο από πυρά πυροβολικού, όλμων και αυτομάτων οπλών των ιταλικών δυνάμεων που βρίσκονταν στο ύψωμα Ψηλή Ράχη.
Θα πρέπει να σημειωθεί ότι ο 6ος Λόχος αντί να διέλθει τον ποταμό στο σημείο για το οποίο είχε διαταχθεί, παρεξέκλινε λόγω εσφαλμένου προσανατολισμού του οπλίτη από τη Βήσσανη που είχε ζητήσει από το Τάγμα Δελβινακίου ως οδηγό και τούτο εξαιτίας του σκότους.
Η απόκλιση αυτή προκάλεσε αραίωση των ελληνικών δυνάμεων και δυσχέρανε την ανακατάληψη της Βήσσανης. Συγκεκριμένα η διέλευση έγινε δύο χιλιόμετρα βορειότερα και όταν τούτο έγινε αντιληπτό ο 6ος λόχος έκανε λοξή στροφή αριστερά προς την κατεύθυνση του υψώματος Κουγιούνενα οπότε όμως δέχθηκε πλευρικά πυρά αντεπίθεσης από εχθρική δύναμη ενός Τάγματος. Την 8:30 πρωινή ώρα ο λόχος κατέλαβε το εν λόγω ύψωμα που βρίσκεται βόρειο-ανατολικά της Βήσσανης όπου ακολούθησε συμπλοκή με δύναμη του εχθρού αποτελούμενη από δύο λόχους που εκδιώχθηκαν από την τοποθεσία αυτή. Έτσι διευκολύνθηκε η διάβαση του ποταμού από τις υπόλοιπες δυνάμεις του ανεξαρτήτου Τάγματος που κατέλαβε και άλλα υψώματα βορειότερα αυτού που βρίσκεται κοντά στο εξωκλήσι του Αγίου Αθανασίου.
Οι απώλειες του 6ου Λόχου ήταν μόνο ένας ελαφρά τραυματισμένος και τούτο οφείλεται μάλλον στην ταχύτητα της πορείας και τον αιφνιδιασμό του εχθρού που κατά τη φάση αυτή είχε 20 νεκρούς από τους οποίους δύο αξιωματικοί και 30 αιχμάλωτοι που παραδόθηκαν προς φύλαξη στο Ανεξάρτητο Τάγμα Δελβινακίου.
Στη συνέχεια ο Λόχος απέκρουσε βέβαια την αντεπίθεση των Ιταλών αλλά καθηλώθηκε στη θέση αφού υφίστατο αρκετές απώλειες δεδομένου ότι τραυματίστηκε ο διοικητής του Δ. Καραχάλιος, δύο αξιωματικοί διμοιρίτες και 40 οπλίτες από τους οποίους τέσσερις θανάσιμα. Δύναμη 40 ανδρών συνόδευσε τους τραυματίες προς νοσηλεία. Ωστόσο, το αίτημα του 6ου Λόχου προς το ανεξάρτητο Τάγμα που εκείνη τη στιγμή δεν υφίστατο πίεση, για ενίσχυση των νώτων του δεν φαίνεται να βρήκε ανταπόκριση αλλά μόνο παρότρυνση για παραμονή στα καταληφθέντα υψώματα. Και ναι μεν οι εχθρικές επιθέσεις αποκρούονταν αλλά οι απώλειες του λόχου αυξάνονταν και τα πυρομαχικά εξαντλούνταν χωρίς και πάλι ανταπόκριση από το ανεξάρτητο Τάγμα με συνέπεια ο διοικητής του Λόχου να συστήσει οικονομία και εκδίωξη του εχθρού με τη φωνή «εφ’ όπλου λόγχη – Αέρα».
Η θέση εξακολούθησε να κατέχεται μέχρι το απόγευμα και σ’ αυτό συνέτεινε η παραμονή στο πεδίο της μάχης του τραυματισμένου Λοχαγού Δ. Καραχάλιου που δήλωσε στους στρατιώτες του ότι δεν εννοεί να εγκαταλείψει το ύψωμα λέγοντας επί λέξει «εγώ θα μείνω εδώ και αν θέλετε να αφήσετε τον λοχαγό σας να τον συλλάβουν αιχμάλωτο φύγετε». Η απάντηση των στρατιωτών ήταν με μια κραυγή «Όχι δεν θα τον εγκαταλείψουμε, εδώ θα πεθάνουμε όλοι» και πυροβολούσαν όρθιοι [12] .
Όταν τελικά ο διοικητής του Ανεξαρτήτου Τάγματος Δελβινακίου ήλθε αυτοπροσώπως στο ύψωμα συνειδητοποίησε τη δυσχερή θέση στην οποία είχε περιέλθει ο 6ος Λόχος και διέταξε την ενίσχυσή του με πυρομαχικά που απέμειναν από τη μάχη της ημέρας και δύο οπλοπολυβόλα, οπλοβομβίδες, χειροβομβίδες κλπ. Επίσης διέταξε τον διοικητή του 3ου Λόχου του 1/40 Τάγματος Ευζώνων Λοχαγό Λέανδρο Δασκαλόπουλο προκειμένου με ένα ουλαμό του Λόχου του να διαβεί τον ποταμό και να προστρέξει προς ενίσχυση του 6ουΛόχου στο δεξιό του οποίου ο ουλαμός πράγματι έφθασε γύρω στα μεσάνυχτα και έτσι κατέστη δυνατή η απόκρουση της επίθεση ιταλικού τάγματος που είχε εκδηλωθεί την 4η πρωινή ώρα. Έτσι ο 6ος Λόχος όχι μόνο απέφυγε να συμπτυχθεί λόγω των απωλειών από τις συχνές επιθέσεις των Ιταλών αλλά και να συγκρατηθεί στις θέσεις του επιφέροντας σοβαρές απώλειες στον εχθρό.
Τελικά παρά την άρνηση της Μεραρχίας και προκειμένου να ανακουφιστεί η δύναμη που είχε ήδη διέλθει τον Γορμό, έγινε διάβαση και της υπόλοιπης δύναμης από το μη χαρτογραφημένο σημείο με ευθύνη του διοικητή του 1/40 Τάγματος Ευζώνων και περί την 1:00 πρωινή ώρα της 20ης Νοεμβρίου άρχισε η κατάληψη των υψωμάτων νότια της Βήσσανης.
Το εξωκλήσι Άγιοι ΑπόστολοιΟι συγκρούσεις αυτής της δεύτερης αυτής ημέρας της μάχης της Βήσσανης προκάλεσαν αυξημένες ελληνικές απώλειες. Για το λόγο αυτό εκδόθηκε διαταγή για την ταφή των νεκρών ελλήνων και ιταλών. Στη συνέχεια μετά από διαταγή του Αποσπάσματος έγινε συνένωση της εναπομείνασας δύναμης του 6ου Λόχου με το ΙΙ Τάγμα του 15ου Συντάγματος επικεφαλής του οποίου ήταν ο Ταγματάρχης Μάρκος Καραμαλέγκος και με τη βοήθεια του οποίου συμπληρώθηκαν ορισμένες ελλείψεις σε υλικά, τρόφιμα και πυρομαχικά. Παράλληλα ο 6ος Λόχος διατάχτηκε να καλύψει το δεξιό πλευρό του Ανεξαρτήτου Τάγματος Δελβινακίου και του 3ου Λόχου του 1/40 Τάγματος Ευζώνων που διοικούσε ο Λ. Δασκαλόπουλος [13] . Στις 2 μετά το μεσημέρι εφονεύθη ο διοικητής του Ανεξαρτήτου Τάγματος Δελβινακίου κοντά στο εξωκλήσι Άγιοι Απόστολοι της Βήσσανης τη στιγμή που ακάλυπτος παρακολουθούσε με διόπτρες τις κινήσεις των ιταλικών δυνάμεων. Τη διοίκηση του Tάγματος ανέλαβε προσωρινά παρά τον τραυματισμό του ο επικεφαλής του 3ουΛόχου Λοχαγός Χρήστος Παπακώστας.
Με τη συνεργασία του ουλαμού του 3ου Λόχου Ευζώνων συνεχίστηκε η επίθεση και καταλήφθηκε η Βήσσανη και Λίμνη και τα γύρω υψώματα ενώ το Τάγμα κατέλαβε τα υψώματα Κουγιούνενα, Προφήτης Ηλίας και την περιοχή νότια της Βήσσανης. Συνελήφθησαν πολλοί αιχμάλωτοι και κυριεύθηκε άφθονο πολεμικό υλικό. Οι εναπομείναντες Ιταλοί για να αποφύγουν περικύκλωση και επωφελούμενοι από το εν τω μεταξύ επελθόν σκότος κατέφυγαν στους Ποντικάτες αφήνοντας πίσω τους τμήματα θυσίας. Επίσης καθ’ όλη τη διάρκεια της νύχτας το πυροβολικό τους έβαλε κατά τακτά χρονικά διαστήματα προς κάλυψη της υποχώρησης των φίλιων δυνάμεων και έτσι έλαβε τέλος η θρυλική μάχη Βησσάνης.
Ο ουλαμός υπό τον Λ. Δασκαλόπουλο κατέλαβε και τα αντερείσματα βόρεια του χωριού Λίμνη, καθώς και το χωριό όπου συνέλαβε περισσότερους από 100 Ιταλούς αιχμαλώτους.
Η οδός Τζαννή Αλιβιζάτου στον Δήμο Παπάγου
Δημοσίευμα εφημερίδας Βραδυνής στις αρχές Ιανουαρίου 1941 για το μνημόσυνο του Τζαννή ΑλιβιζάτουΑπώλειες μάχηςΣτους νεκρούς της μάχης της Βήσσανης εξέχουσα θέση κατέχει ο επικεφαλής Ταγματάρχης Τζαννής Αλιβιζάτος που είχε γεννηθεί στα Δαμολιανάτα της Κεφαλλονιάς το 1899 και από μικρή ηλικία είχε την επιθυμία να καταταγεί στο στράτευμα. Έτσι μετά τις γυμνασιακές σπουδές του εισήλθε στο Πολυτεχνείο, το οποίο εγκατέλειψε για να καταταγεί ως εθελοντής στο Στρατό της Εθνικής Άμυνας το 1917. Μετά από εξάμηνο ονομάστηκε έφεδρος ανθυπολοχαγός και τραυματίστηκε στη μάχη του Σκρα με διαμπερές τραύμα δεξιού μηρού από θραύσμα οβίδας. Προτού αναρρώσει πλήρως επανήλθε στο Λόχο του και τοποθετήθηκε στο τμήμα στρατού κατοχής Κωνσταντινουπόλεως. Στη συνέχεια ως Υπολοχαγός τοποθετήθηκε στη Μεραρχία Αρχιπελάγους και πολέμησε σχεδόν σε όλες τις μάχες της Μικράς Ασίας όπου τραυματίστηκε τρεις φορές. Το 1924 προήχθη σε λοχαγό και μονιμοποιήθηκε. Φοίτησε στη Σχολή Εφαρμογής Πεζικού και κατόπιν στην Ακαδημία Πολέμου. Τον Αύγουστο του 1940 τοποθετήθηκε από το επιτελείο του Α΄ Σώματος Στρατού όπου είχε υπηρετήσει επί σειρά ετών ως επικεφαλής του Ανεξάρτητου Τάγματος Δελβινακίου υπαγόμενου στην VIII Μεραρχία. Έλαβε μέρος στη μάχη Καλπακίου και του υψώματος Προφήτης Ηλίας Δολιανών. Εφονεύθη στο εξωκλήσι Άγιοι Απόστολοι γύρω στις 2:00 το μεσημέρι στις 20 Νοεμβρίου τη στιγμή που παρακολουθούσε με διόπτρα Zeiss Ikon τις κινήσεις των ιταλικών δυνάμεων στο ύψωμα απέναντι από το εξωκλήσι Αγίου Κοσμά δεχθείς σφαίρα από ριπή πολυβόλου στον αριστερό οφθαλμό που διήλθε πρώτα από τον αριστερό αντικειμενικό φακό της διόπτρας από παρακείμενη ακατοίκητη οικία όπου ενέδρευαν τρεις Ιταλοί στρατιώτες. Ενταφιάστηκε στο χωριό Δολιανά. 
Ο επιλοχίας Θεμιστοκλής ΒαβουράκηςΟ 2ος Λόχος είχε δέκα νεκρούς από τους οποίους ο διμοιρίτης ανθυπολοχαγός Κωνσταντίνος Παπαγεώργης της τάξης 1940 της Σχολής Ευελπίδων από τα Γαϊτανάκια Ζακύνθου που έπεσε στο ύψωμα του Αγίου Αθανασίου στις 19 Νοεμβρίου. Στο ύψωμα Άγιος Σπυρίδων έπεσε στις 20 Νοεμβρίου ο μόνιμος επιλοχίας Θεμιστοκλής Βαβουράκης από το χωριό Βισταγή Ρεθύμνου.
Επίσης εφονεύθησαν, προερχόμενοι από άλλα χωριά του Πωγωνίου και διάφορες περιοχές της χώρας, οι μαχητές Σπυρίδων Δάκας από Αγία Μαρίνα, τραυματιστείς θανάσιμα στη θέση Μαντριά του υψώματος ΄Αγιος Αθανάσιος, Νικόλαος Χαρίσης από Σιταριά, τραυματισθείς θανάσιμα στο ύψωμα Άγιος Κοσμάς και αποβιώσας στο Στρατιωτικό Νοσοκομείο Ιωαννίνων στις 25 Νοεμβρίου, Χρήστος Καρράς από Στρατινίστα, στα υψώματα Βήσσανης, Γεώργιος Παπαγιάννης από Λάβδανη, στο άλσος της Μονής ‘Αβελ, Ευάγγελος Λάππας από Μουκοβίνα Λάκκας Σουλίου, στο ύψωμα Αγίου Κοσμά, Πέτρος Κεφαλάς από Πετροβούνι Δωδώνης, στα υψώματα Βήσσανης, Βασίλειος Ράμμος από Καστάνιανη, στο ύψωμα Άγιος Σπυρίδων και Δημήτριος Παπαγρηγορίου από Καστρί Ηγουμενίτσας, στα υψώματα Βήσσανης.
Ο οπλίτης Όμηρος ΠαπαγεωργίουΟ 3ος Λόχος είχε εννέα νεκρούς μεταξύ των οποίων ο Βησσανιώτης οπλίτης Όμηρος Παπαγεωργίου [14] που εφονεύθη στη θέση Μαντριά του υψώματος Αγίου Αθανασίου στις 19 Νοεμβρίου. Από άλλα χωριά του Πωγωνίου και διάφορες περιοχές της χώρας εφονεύθησαν οι Παναγιώτης Κολίτας, δεκανέας από το Περιστέρι, στα υψώματα Βήσσανης, Κωνσταντίνος Νταβέλης από Μαυρονόρος, στα υψώματα Βήσσανης, Βασίλειος Δελάρης δεκανέας από Άγιο Κοσμά,στη θέση Μαντριά του υψώματος ΄Αγιος Αθανάσιος, Γρηγόριος Ζυγούνας από το Κεφαλόβρυσο, στη θέση Μαντριά του υψώματος Αγίου Αθανασίου, Μιλάνος Φωτιάδης από Φαράγγι, στο ύψωμα ΄Αγιος Αθανασιος, Λεβής Σαμουήλ από Κέρκυρα, στη θέση Μέγα Δένδρο, Θεοφάνης Τσατής από Αγία Μαρίνα, στο ύψωμα Άγιος Κωνσταντίνος και Θωμάς Σκέρλος από Λάβδανη, στο ύψωμα Άγιος Κωνσταν τίνος.
Ο δεκαενέας Παναγιώτης ΚολίταςΣ’ αυτούς θα πρέπει να προστεθούν και οι φονευθέντες στη σύγκρουση στα υψώματα Αγίας Τριάδας καιι υπηρετούντες στον 3ο Λόχο του 1/40 Τάγματος Ευζώνων στρατιώτες Απόστολος Ζαρμακούπης του Φωτίου από το χωριό Σύντεκνο (Πατιόπουλο), Χρήστος Κακοχρήστος του Σωτηρίου από Μαρκινάδα Άρτας, Αγαθοκλής Τσάκας του Παναγιώτη από Τετράκωμο Άρτας, καθώς και ο υπηρετών στον 1ο Λόχο στρατιώτης Κωνσταντίνος Δάσκαλος του Δημητρίου από Μεσόπυργο Άρτας. Επίσης από τους 14 τραυματισθέντες απεβίωσαν λίγες ημέρες αργότερα στο Στρατιωτικό Νοσοκομείο Ιωαννίνων όπου διακομίστηκαν ο στρατιώτης του 1ου Λόχου πολυβόλων Ευστράτιος Καραγκούνης του Νικολάου από το χωριό Συκιές Άρτας που απεβίωσε στις 21 Νοεμβρίου και ο στρατιώτης Χρήστος Ματζανάς του Κωνσταντίνου από το χωριό Αλευράδα Βάλτου Αιτωλοακαρνανίας που απεβίωσε στις 29 Νοεμβρίου [15] .
Ο δεκαενέας Βασίλειος ΔελάρηςΕπίσης, όπως προαναφέρθηκε, έπεσαν στο ύψωμα Αγίου Αθανασίου τέσσερις στρατιώτες από τον 6ο λόχο του 15ουΣυντάγματος Πεζικού. Πρόκειται για τους Τιμολέοντα Βάρδα από Δίλοφο Ζαγορίου, Γεώργιο Ευθυμίου από Κυραβγένα Τριχωνίδας, Νικόλαο Καλογιάννη από Βαρνάδες Δωδώνης και Δημήτριο Μέγγουλη από Λίππα Δωδώνης.
Ο Ανθυπολοχαγός Στέφανος Βοσινάκης απεβίωσε στις 12 Δεκεμβρίου 1942 στο Στρατιωτικό Νοσοκομείο Αθηνών συνεπεία κακουχιών του πολέμου.
Η Άννα ΧανδάνουΟι τραυματίες αξιωματικοί ήταν εκτός από τον Χρήστο Παπακώστα που δεν δέχθηκε να διακομιστεί προς νοσηλεία αλλά παρέμεινε πολεμώντας αναλαμβάνοντας ως αρχαιότερος Λοχαγός τη Διοίκηση του Τάγματος, οι Λοχαγοί Κωνσταντίνος Γιαννόπουλος [16] και Δημήτριος Καραχάλιος, ο υπολοχαγός Βασίλειος Μπουζάνας, οι Ανθυπολοχαγοί Θεόδωρος Καλλικάντζαρος και Ελευθέριος Οικονόμου και οι Ανθυπασπιστές Βασίλειος Ευφραιμίδης και Στασινόπουλος. Οι οπλίτες τραυματίες ανήλθαν σε 97 από τους οποίους οι 36 ανήκαν στο Ανεξάρτητο Τάγμα Δελβινακίου.
Από τους αμάχους η Άννα Χανδάνου του Χρήστου, 18 ετών, εφονεύθη στις 20 Νοεμβρίου εντός της οικίας της από οβίδα που εβλήθη από τις ελληνικές δυνάμεις.
Οι μαχητές της Διλοχίας του Τάγματος Δελβινακίου
Τόπος καταγωγής
Βαθμός
Όνομα
Πωγωνιανή (Βοστίνα) Πωγωνίου
Δεκανέας
Κουκουλάρης Ματθαίος του Παναγιώτη (τραυματ.)
Δεκανέας
Κουκουλάρης Ιωάννης του Γεωργίου
Δεκανέας
Παπάς Παύλος του Βασιλείου (τραυματ.)
Στρατιώτης
Κουκουλάρης Αθανάσιος του Αναστασίου
Στρατιώτης
Γκόγκος Ματθαίος του Νικολάου (τραυματ.)
Στρατιώτης
Γκόγκος Βασίλειος του Νικολάου
Στρατιώτης
Τσεκμερές Κων/νος του Παναγιώτη
Στρατιώτης
Τζήμας Ευάγγελος
Λίμνη (Ζαραβίνα) Πωγωνίου
Στρατιώτης
Κώτσης Ανδρέας του Πέτρου
Στρατιώτης
Θέμελης Ανδρέας του Ηλία
Στρατιώτης
Κολιόπουλος Βασίλειος του Θεοδοσίου
Στρατιώτης
Σιούτης Σπυρίδων του Παναγιώτη
Στρατιώτης
Σιάνος Σταύρος του Παναγιώτη
Στρατιώτης
Σεντής Παναγιώτης
Λαχανόκαστρο
Ανθυπασπιστής
Καλμπακιώτης Δημήτριος του Μιχαήλ
Δεκανέας
Παπασταύρου Ανδρέας του Αθανασίου
Στρατιώτης
Ματθαιάδης Αριστείδης του Βασιλείου
Στρατιώτης
Θεοχάρης Βασίλειος του Δημητρίου
Στρατιώτης
Λάβαρης Νεοκλής του Δημητρίου
Στρατιώτης
Μινόπουλος Ελευθέριος του Αθανασίου
Στρατιώτης
Δέσης Κωνσταντίνος του Βασιλείου
Στρατιώτης
Συντάκας Ελευθέριος του Λεωνίδα
Στρατιώτης
Τσέλιος Κωνσταντίνος του Βασιλείου (τραυμ.)
Στρατιώτης
Τσιμούρτης Ιωάννης του Ευαγγέλου
Άγιος Κοσμάς Πωγωνίου
Δεκανέας
Δελάλης Βασίλειος του Χρήστου (φονευθείς)
Δεκανέας
Πορφύρης Αθανάσιος του Βασιλείου
Στρατιώτης
Μαρίτσης Απόστολος του Μιχαήλ
Στρατιώτης
Μαρίτσης Παναγιώτης του Μιχαήλ
Στρατιώτης
Ρούβας Νεοκλής του Δημητρίου
Στρατιώτης
Σώζιος Φώτιος του Βικεντίου
Γεροπλάτανος
Δεκανέας
Καραζώτος Γεώργιος του Παναγιώτη
Στρατιώτης
Παπανικολάου Απόστολος του Χρήστου
Στρατιώτης
Νίκου Μιχαήλ του Χρήστου
Στρατιώτης
Κέντρος Βασίλειος του Αλεξάνδρου
Στρατιώτης
Μούλας Νικόλαος του Πέτρου
Στρατιώτης
Μούλας Βασίλειος του Θεολόγου
Στρατιώτης
Μούλας Νικόλαος του Θεολόγου
Στρατιώτης
Μονέδας Βασίλειος του Γεωργίου
Βασιλικό (Τσαραπλανά)
Πωγωνίου
Δεκανέας
Οικονόμου Χρήστος του Παναγιώτη
Δεκανέας
Ντρίγκος Κωνσταντίνος
Στρατιώτης
Κάτσαρης Ματθαίος του Κωνσταντίνου
Στρατιώτης
Πεκλάρης Αθανάσιος του Λεωνίδα
Στρατιώτης
Τσάβαλος Ιωάννης του Γεωργίου
Στρατιώτης
Μπαμπούρης Αλέξανδρος του Κων/νου
Στρατιώτης
Μούτσιος Νικόλαος του Παναγιώτη
Στρατιώτης
Δάκας Αριστείδης του Σταύρου
Στρατιώτης
Ζάρος Κωννσταντίνος του Δημητρίου
Στρατιώτης
Αλεξιάδης Αχιλλέας του Κων/νου
Στρατιώτης
Κυρίτσης Βασίλειος του Γεωργίου
Στρατιώτης
Παπαφιλίππου Γεώργιος του Μιχαήλ
Στρατιώτης
Τρόκας Ιωάννης (τραυματ.)
Στρατιώτης
Γκούμας Κων/νος του Χριστόφορου
Στρατιώτης
Ζήκος Θεοφάνης του Σταύρου (τραυματ.)
Στρατιώτης
Ντομπίτσας Χαράλαμπος του Γεωργίου
Μερόπη Πωγωνίου
Λοχίας
Μητσούλης Θωμάς του Χαράλαμπου
Λοχίας
Τζήμας Κων/νος του Ηλία
Δεκανέας
Κωστούλας Κλεοκλής του Κων/νου
Στρατιώτης
Γιουσμάς Παναγιώτης του Αθανασίου
Στρατιώτης
Θάνος Ελευθέριος του Γεωργίου
Στρατιώτης
Ευθυμιάδης Νικόλαος του Γεωργίου
Στρατιώτης
Έξαρχος Παναγιώτης του Σπυρίδωνα
Καστάνιανη Πωγωνίου
Στρατιώτης
Παπαγιάννης Σπυρίδων του Δημητρίου (τραυματ.)
Στρατιώτης
Ράμμος Βασίλειος του Χαράλαμπου (φονευθείς)
Στρατιώτης
Δρίζος Χαράλαμπος του Αθανασίου
Στρατιώτης
Στούκας Βασίλειος του Σταύρου
Στρατιώτης
Τσουλάρης Γεώργιος του Αθανασίου
Στρατιώτης
Ζαραλύκος Χρήστος του Παναγιώτη
Στρατιώτης
Τσαβίδης Γεώργιος του Χρήστου
Στρατιώτης
Χαλκιάς Περικλής του Χρήστου
Στρατιώτης
Παπαγιάννης Νικόλαος του Ιωάννη
Στρατιώτης
Στούκας Χρήστος του Βασιλείου
Στρατιώτης
Μπότζος Χρήστος του Ευαγγέλου
Περιστέρι Πωγωνίου
Λοχίας
Μηλιώνης Ηλίας του Λεωνίδα (τραυμ.)
Λοχίας
Μηλιώνης Γεώργιος του Λεωνίδα (τραυμ.)
Δεκανέας
Κολίτας Παναγιώτης του Ηλία (φονευθείς)
Δεκανέας
Σίλης Κων/νος του Θεόδωρου
Στρατιώτης
Βενέτης Γεώργιος του Αθανασίου
Στρατιώτης
Κωσταρέλης Νικόλαος του Κων/νου
Στρατιώτης
Ζωίδης Νικόλαος του Δημητρίου
Στρατιώτης
Σίλης Νικόλαος του Θεοδώρου
Στρατιώτης
Αθανασιάδης Βασίλειος του Νικολάου
Στρατιώτης
Γάτσος Κων/νος
Στρατιώτης
Γκιολμάς Σταύρος του Ιωάννη
Στρατιώτης
Μάντζιος Φώτιος του Στάυρου
Στρατιώτης
Μόσχος Δημήτριος του Ιωάννου
Στρατιώτης
Μαυρομμάτης Ηλίας του Δημητρίου
Στρατιώτης
Μπότσης Χρήστος
Βήσσανη Πωγωνίου
Ανθυπολοχαγός
Βοσινάκης Στέφανος του Ανδρέα
Λοχίας
Βασαγιάννης Σταύρος του Θεοφάνη
Λοχίας
Γκαμπάλιος Φίλιππος του Χρήστου
Λοχίας
Κωτσάκης Απόστολος του Δημητρίου (τραυμ.)
Λοχίας
Μαρούκης Ελευθέριος του Αποστόλου
Λοχίας
Μέντζος Μιχαήλ του Βασιλείου
Λοχίας
Μπούτζος Παναγιώτης του Δημητρίου
Δεκανέας
Αρχιμανδρίτης Χρήστος του Γρηγορίου
Δεκανέας
Βαϊμάκης Νικόλαος του Εμμανουήλ
Δεκανέας
Πατσούρας Ανδρέας του Κων/νου
Δεκανέας
Στάθης Γεώργιος του Αλεξάνδρου
Δεκανέας
Τζάκος Απόστολος του Θεοφάνους
Στρατιώτης
Άρμπυρος Παντελής του Γεωργίου
Στρατιώτης
Βαϊμάκης Ματθαίος του Εμμανουήλ
Στρατιώτης
Βέης Ιωάννης του Αναστασίου
Στρατιώτης
Γκορίτσας Κων/νος του Βασιλείου
Στρατιώτης
Καββάκος Παντελής του Αποστόλου
Στρατιώτης
Κασιάνης Παντελής του Χρήστου
Στρατιώτης
Κωτσάκης Θωμάς του Δημητρίου
Στρατιώτης
Μηλιώνης Βασίλειος του Μιχαήλ (τραυματ.)
Στρατιώτης
Μπούσιας Νικόλαος του Αναστασίου
Στρατιώτης
Νεοφώτιστος Γεώργιος του Τζελάλη
Στρατιώτης
Παπαγεωργίου Όμηρος του Θεοφάνη (φονευθ)
Στρατιώτης
Ράπτης Ευάγγελος του Θεοφάνη
Στρατιώτης
Ράπτης Ιωάννης του Νικολάου
Στρατιώτης
Στούπης Δημοσθένης του Λεωνίδα
Στρατιώτης
Τζάκος Αλέξανδρος του Αριστοτέλη
Στρατιώτης
Τσάτσικας Χριστόφορος του Νικολάου
Στρατιώτης
Χαρισιάδης Κων/νος του Μιχαήλ (τραυματ.)
Στρατιώτης
Χατζής Χρήστος του Μιχαήλ
Αγία Μαρίνα Πωγωνίου
Στρατιώτης
Γκόνης Σταύρος του Δημητρίου
Στρατιώτης
Δάκας Κωνσταντίνος του Θωμά
Στρατιώτης
Δάκας Σπυρίδων του Νικολάου (φονευθείς)
Στρατιώτης
Λαμπρούκας Αθανάσιος του Χρήστου
Στρατιώτης
Λέζος Χαράλαμπος του Χρήστου
Στρατιώτης
Λένης Γεώργιος του Ιωάννου (τραυμ.)
Στρατιώτης
Λένης Πέτρος του Θεοδώρου
Στρατιώτης
Μπίτζας Βασίλειος του Κων/νου
Στρατιώτης
Μπίτζας Θεοφάνης του Δημητρίου (τραυματ.)
Στρατιώτης
Νταβέλης Γεώργιος του Βασιλείου
Στρατιώτης
Ντέτσικας Γεώργιος του Αθανασίου
Στρατιώτης
Ξιούρας Απόστολος του Βασιλείου
Στρατιώτης
Ξιούρας Ευάγγελος του Ιωάννου
Στρατιώτης
Σιάνος Σπυρίδων του Κων/νου
Στρατιώτης
Τσατής Θεοφάνης του Ευαγγέλου (φονευθείς)
Στρατιώτης
Φράγκος Χρήστος του Χρήστου (τραυματ.)
Κοσοβίτσα Βορ. Ηπείρου
Στρατιώτης
Δημητρίου Θωμάς
Λάβδανη Πωγωνίου
Λοχίας
Μπούγιας Απόστολος του Στέφανου
Λοχίας
Παπαγιάννης Γεώργιος του Σταύρου (φονευθ.)
Δεκανέας
Σκρόνιας Αχιλλέας του Βασιλείου (τραυματ.)
Στρατιώτης
Έξαρχος Γρηγόριος του Θεοδώρου
Στρατιώτης
Έξαρχος Σταύρος του Κων/νου
Στρατιώτης
Καλαμπόκας Βασίλειος του Παναγιώτη
Στρατιώτης
Κατσέλης Χρήστος του Γεωργίου (τραυματ.)
Στρατιώτης
Κόρδας Περικλής του Χρήστου
Στρατιώτης
Κούκης Ευάγγελος του Νικολάου (τραυματ.)
Στρατιώτης
Οικονόμου Χρήστος του Δημητρίου
Στρατιώτης
Πανταζής Χρήστος του Ιωάννη
Στρατιώτης
Παπαγεωργίου Θεοφάνης του Σταύρου (τραυματ.)
Στρατιώτης
Ράπτης Στέλιος του Ματθαίου (τραυματ.)
Στρατιώτης
Σίμος Ανδρέας του Ιωάννη
Στρατιώτης
Σκέρλος Θωμάς του Χρήστου (φονευθείς)
Στρατιώτης
Σκρόνιας Περικλής του Ιωάννη
Στρατιώτης
Τσίτος Φίλιππος του Παναγιώτη
Στρατιώτης
Φέτας Λεωνίδας του Σπυρίδωνα
Κρυονέρι Πωγωνίου
Λοχίας
Κώτσης Κων/νος του Νικολάου
Στρατιώτης
Αναστασίου Στέφανος του Αριστοτέλη
Στρατιώτης
Τσόλης Χρήστος του Παναγιώτη
Δρυμάδες Πωγωνίου
Στρατιώτης
Ζέρβας Κωνσταντίνος του Νικολάου
Στρατιώτης
Τσέρης Ανδρέας του Σωκράτη
Στρατιώτης
Τσίρος Δημήτριος του Ματθαίου
Στρατιώτης
Χατζής Δημήτριος του Κων/νου (τραυματ.)
Κακόλακκος Πωγωνίου
Στρατιώτης
Λιάφος ή Μάντζος Κων/νος του Δημητρίου
Στρατιώτης
Παπάς Ματθαίος του Λεωνίδα
Φαράγγι Πωγωνίου
Στρατιώτης
Δέτσικας Νικόλαος του Στράτου
Στρατιώτης
Ζεΐνης Βασίλειος του Νικολάου
Στρατιώτης
Κωτσάνης Κων/νος του Ιωάννη
Στρατιώτης
Σιέκος Νικόλαος του Χρήστου
Στρατιώτης
Τασούλας Δημήτριος του Γρηγορίου
Στρατιώτης
Τζαβέλλας Βασίλειος του Χρήστου
Στρατιώτης
Τσάβος Θωμάς του Μιχαήλ
Στρατιώτης
Φωτιάδης Μιλάνος του Ιωάννη (φονευθείς)
Δολιανά Δωδώνης
Ανθυπολοχαγός
Λώλης Μιλτιάδης του Λαζάρου
Ανθυπολοχαγός
Χατζής Δημήτριος του Αναστασίου
Λοχίας
Ζώης Κων/νος
Λοχίας
Κόντης Δημήτριος
Άνω Ραβένια Πωγωνίου
Ανθυπολοχαγός
Καλογήρου Αναστάσιος του Χρήστου
Λοχίας
Καλογήρου Θεολόγος του Μιχαήλ
Δεκανέας
Δώνος Χαράλαμπος του Γεωργίου
Στρατιώτης
Δεμίρης Κων/νος του Γεωργίου
Στρατιώτης
Νίτσας Παναγιώτης του Δημητρίου
Στρατιώτης
Σαμαράς Φώτιος του Αθανασίου
Στρατιώτης
Τσικαράς Χρήστος του Προκοπίου
Κάτω Ραβένια Πωγωνίου
Λοχίας
Μπασονικόλας Δημήτριος του Αναστασίου
Στρατιώτης
Ζέρβας Ευάγγελος του Μιχαήλ
Στρατιώτης
Ζέρβας Ιωάννης του Γεωργίου
Στρατιώτης
Μπασονικόλας Βασίλειος του Αναστασίου
Στρατιώτης
Μπάτσος Δημήτριος του Αθανασίου (τραυμ.)
Στρατιώτης
Ρέσσος Γεώργιος του Φωτίου
Στρατιώτης
Σταυρίδης Βασίλειος του Κων/νου
Στρατιώτης
Φαραστέλης Γεώργιος του Χρήστου
Στρατιώτης
Φαραστέλης Γρηγόριος
Αργυροχώριο Πωγωνίου
Στρατιώτης
Έξαρχος Ιωάννης του Παναγιώτη
Στρατιώτης
Καρακασίνας Μάρκος του Αθανασίου
Στρατιώτης
Κολεμάτσης Χρήστος του Παύλου
Στρατιώτης
Μπάτσιος Ευάγγελος του Αθανασίου
Στρατιώτης
Νάνης Βασίλειος του Γεωργίου
Στρατιώτης
Οικονομίδης Σπυρίδων του Ηλία
Στρατιώτης
Παπάς Χαράλαμπος του Δημητρίου
Στρατιώτης
Σώζιος Δημήτριος του Ευαγγέλου
Στρατιώτης
Τσέλιος Μιχαήλ
Κτίσματα Πωγωνίου
Λοχίας
Μάτσας Μιχαήλ
Στρατιώτης
Μάτσας Απόστολος του Ιωάννη
Στρατιώτης
Μάτσας Γεώργιος του Μιχαήλ
Στρατιώτης
Μάτσας Σπυρίδων
Στρατιώτης
Μάτσκας Αλέξανδρος του Ευαγγέλου
Στρατιώτης
Πανταζής Σπυρίδων του Χρήστου
Στρατιώτης
Τσιάβος Βασίλειος του Κων/νου
Στρατιώτης
Τσιάβος Θεόδωρος του Πέτρου
Στρατιώτης
Τσιάβος Θωμάς του Παντελή (τραυματ.)
Ασπροχώρι Δωδώνης
Στρατιώτης
Καλός Αθανάσιος του Δημητρίου
Στρατιώτης
Καλός Γεώργιος του Αθανασίου
Ελευθεροχώριο Δωδώνης
Στρατιώτης
Μαμούρης Κων/νος του Αθανασίου
Στρατιώτης
Μαντής Λεωνίδας του Δημητρίου
Στρατιώτης
Νόβας Αθανάσιος του Γρηγορίου
Στρατιώτης
Τζούμπανης Γεώργιος του Αθανασίου
Βαρνάδες Δωδώνης
Στρατιώτης
Καλογιάννης Νικόλαος του Ευαγγέλου
Πετροβούνι Δωδώνης
Στρατιώτης
Κεφαλάς Γεώργιος του Αθανασίου (φονευθείς)
Μεσολόγγι
Λοχίας
Ασημακόπουλος Μιχαήλ
Λοχίας
Ασημακόπουλος Χρήστος
Τριχωνίδα
Στρατιώτης
Ευθυμίου Γεώργιος του Αντωνίου
Κέρκυρα
Δεκανέας
Λεβής Σαμουήλ (φονευθείς)
Ξηρόβαλτος Πωγωνίου
Λοχίας
Παπάς Γεώργιος του Βασιλείου
Στρατιώτης
Παπάς Δημήτριος του Χρήστου
Σιταριά Πωγωνίου
Λοχίας
Δήμου Απόστολος του Αναστασίου
Δεκανέας
Δήμου Βασίλειος του Γεωργίου (τραυματισθ.)
Δεκανέας
Χαρτζάλας Αθανάσιος
Στρατιώτης
Δήμου Ελευθέριος του Αναστασίου
Στρατιώτης
Ζήνας Στέργιος του Γεωργίου
Στρατιώτης
Κώτσης Γρηγόρης του Ιωάννη
Στρατιώτης
Μητσώνης Απόστολος του Αλεξάνδρου
Στρατιώτης
Μπράχος Χαράλαμπος του Σωτηρίου
Στρατιώτης
Νιούσιος Θεοφάνης του Δημητρίου
 
Στρατιώτης
Χαρίσης Νικόλαος
Ψηλόκαστρο Πωγωνίου
Στρατιώτης
Γάτσιος Κων/νος του Σπυρίδωνος
Στρατιώτης
Γάτσιος Παντελής του Σπυρίδωνος (τραυματ.)
Στρατιώτης
Λεβέντης Κων/νος του Ιωάννη
Στρατιώτης
Μπίλης Γεώργιος του Νικολάου
Μαυρονόρος Πωγωνίου
Στρατιώτης
Μήτσης Γρηγόριος του Θεοδώρου
Στρατιώτης
Νταβέλης Κων/νος του Παναγιώτη (φονευθείς)
Βάλτιστα Πωγωνίου
Στρατιώτης
Βασιλείου Δημήτριος του Μιχαήλ
Στρατιώτης
Γούμερος Ηλίας του Ευαγγέλου
Στρατιώτης
Ζαφείρης Δημήτριος του Φωτίου
Στρατιώτης
Κατσής Φώτιος του Φιλίππου
Στρατιώτης
Κώτσης Ευάγγελος του Αθανασίου
Στρατιώτης
Τσώνης Κων/νος του Φιλίππου
Μαυροβούνιο Πωγωνίου
Στρατιώτης
Τάτσης Χρήστος του Αναστασίου
Στρατιώτης
Τσίκας Νικόλαος του Φιλίππου
Παλαιόπυργος Πωγωνίου
Λοχίας
Πρίντζος Αλέξανδρος του Σπυρίδωνα
Στρατιώτης
Ζέγκλας Νικόλαος του Ματθαίου
Στρατιώτης
Κούγκουλης Παναγιώτης του Χρήστου
Στρατιώτης
Παπαβασιλείου Δημήτριος του Παναγιώτη
Παρακάλαμος
Λοχίας
Σκόρδος Γεώργιος του Παναγιώτη
Δεκανέας
Μανούρης Αναστάσιος του Ιωάννη
Στρατιώτης
Ζυγούνας Φώτιος
Στρατιώτης
Μπίκας Βασίλειος του Παναγιώτη
Στρατιώτης
Μπόλος Κων/νος του Ιωάννη
Στρατιώτης
Σέρας Κων/νος
Στρατιώτης
Σιούτης Αθανάσιος του Δημητρίου
Στρατιώτης
Στεργίου Κωνσταντίνος του Σπυρίδωνα
Στρατιώτης
Τόρης Βασίλειος
Ποντικάτες Πωγωνίου
Λοχίας
Λιολιάκης Ανδρέας του Νικολάου
Λοχίας
Σταφυλιάς Βασίλειος του Αθανασίου
Λοχίας
Σταφυλιάς Γεώργιος του Αθανασίου
Στρατιώτης
Γκαμπέσης Αθανάσιος
Στρατιώτης
Χατζής Ευάγγελος
Ορεινό Πωγωνίου
Στρατιώτης
Λύρας Ευάγγελος του Κων/νου
Στρατιώτης
Σούκας Βασίλειος του Γεωργίου
Στρατιώτης
Σούκας Κων/νος του Γεωργίου
Κάτω Μερόπη Πωγωνίου
Δεκανέας
Παπακώστας Δημήτριος του Αποστόλου
Στρατιώτης
Βλαχιώτης Γεώργιος του Τηλέμαχου
Στρατιώτης
Μίνος Βασίλειος του Ευθυμίου
Στρατιώτης
Οικονόμου Θεοφάνης του Αντωνίου
Στρατιώτης
Παπαδόπουλος Κλεάνθης του Λεωνίδα
Στρατιώτης
Παπάς Γεώργιος του Λεωνίδα
Στρατίνιστα Πωγωνίου
Στρατιώτης
Ζήκας Δημήτριος του Ηλία
Στρατιώτης
Καράς Χρήστος του Αλέξανδρου
Στρατιώτης
Μαγγώνης Κων/νος του Παναγιώτη
Στρατιώτης
Τασούλας Ιωάννης του Ευαγγέλου
Σταυροσκιάδι Πωγωνίου
Λοχίας
Δώδης Θωμάς του Ευαγγέλου
Στρατιώτης
Παπάς Κων/νος του Βασιλείου
Στρατιώτης
Σωτηρόπουλος Νικόλαος του Κων/νου
Κεφαλόβρυσο
Στρατιώτης
Ζυγούνας Γρηγόριος (φονευθείς)
Μουκοβίνα Λάκκας Σουλίου
Στρατιώτης
Λάππας Ευάγγελος (φονευθείς)
Καστρί Ηγουμενίτσας
Στρατιώτης
Παπαγρηγορίου Δημήτριος (φονευθείς)
       
Εκτός των αναφερομένων στον ανωτέρω πίνακα, στους τραυματισμένους με μη διευκρινιζόμενο τόπο καταγωγής περιλαμβάνονται και ο λοχίας Λιολάκης Ανδρέας του Νικολάου και οι στρατιώτες Αναστασίου Παναγιώτης του Πέτρου, Εμμανουήλ Αθανάσιος του Στυλιανού, Λιάκος Κωνσταντίνος του Αθανασίου, Παπάς Σπυρίδων του Δημητρίου, Πεσματζανίδης, Στέλιος Χαράλαμπος του Κων/νου και Τζαταλμπασίδης Νικόλαος.
Χάρτης επιχειρήσεων διάβασης Γορμού

[1] Ο Κωνσταντίνος Κωστούλας στο βιβλίο του «Γεγονότα στο Πωγώνι 1940-41 και το Χρονικό του Ανεξάρτητου Τάγματος Δελβινακίου» (2009) αναφέρει: Στη γέφυρα ήταν σε επιφυλακή ο ανθυπολοχαγός του Μηχανικού Κλέαρχος Πελένης τον οποίο πήρε στο τηλέφωνο ο Φρίζης λέγοντας του «Μην την ανατινάξω και αυτοί οι θεατρίνοι δεν κάνουν τίποτα, είναι όλο επιδείξεις και καραγκιοζιλίκια, και μου χρεώσουν μετά τη γέφυρα οι Ρωμιοί;». Μετά από λίγο, αφού σκέφτηκε, κάλεσε ο Φρίζης τον Πελένη και τον διέταξε: «Παιδί μου κάνε τον σταυρό σου και πυροδότησε». Έτσι στο βωμό της ελευθερίας θυσιάστηκε ένα αξιόλογο τεχνικό έργο του 19ου αιώνα που λεγόταν και γέφυρα του Γκιόλα εξαιτίας της γειτνίασης με το ομώνυμο Χάνι. Από την ανατίναξη κατέπεσε το ένα από τα ακραία ανοίγματα της τρίτοξης λιθόκτιστης γέφυρας που είχε υπονομευθεί αρκετούς μήνες πριν. Σήμερα σώζονται ερείπια της.
[2] Το 1946 εξέδωσε στο Μιλάνο το βιβλίο με τον αυθάδη τίτλο «Io ho aggredito la Grecia», με το οποίο επιχείρησε να δικαιολογήσει την αποτυχία του που ήταν απότοκος της στρατηγικής ανεπάρκειας του. Το 1999 κυκλοφόρησε ελληνική μετάφραση με τίτλο «Εγώ Εισέβαλα στην Ελλάδα».
[3] Ο Δ. Κωστάκης (1891-1961) καταγόταν από τα Μπεστιά-Λάκκας Σουλίου Ιωαννίνων. Το 1913 επαναπατρίστηκε για να καταταχθεί ως εθελοντής για την απελευθέρωση της Ηπείρου. Το 1914-1916 πολέμησε στη Βόρειο Ήπειρο και αργότερα πήρε μέρος στην εκστρατεία της Μικράς Ασίας. Στον πόλεμο του 1940 ανακλήθηκε ως έφεδρος εκ μονίμων. Χαρακτηριστικό της ευστοχίας του είναι η οβίδα πυροβόλου που έριξε μέσα στο καζάνι του μαγειρείου των Ιταλών στο χωριό Σιταριά προκαλώντας το θάνατο των γύρω στρατιωτών.
[4] Ο Χ. Παπακώστας γεννήθηκε το 1900 στον Καταρράκτη Αγνάντων Άρτης. Ξεκίνησε ως έμπορος αλλά σε ηλικία 19 ετών προτίμησε τη στρατιωτική καριέρα. Προβιβάστηκε σε ανθυπασπιστή το 1922 και φοίτησε στη σχολή εφέδρων αξιωματικών. Το 1924 έγινε μόνιμος ανθυπασπιστής και το επόμενο έτος ανθυπολοχαγός. Υπολοχαγός έγινε το 1928 και Λοχαγός το 1935. Συμμετείχε στις μάχες του μετώπου Θράκης. Έλαβε μέρος μεταξύ άλλων στη μάχη Σταυροσκιαδίου-Δρυμάδων και τη γενική αντεπίθεση Καλπακίου. Κατά τις επιθετικές ενέργειες του λόχου ετίθετο επικεφαλής και παρέμενε όρθιος κινούμενος προς τα τμήματα του εχθρού εμψυχώνοντας τους άνδρες του με τα λόγια «Παιδιά όλες οι σφαίρες δεν σκοτώνουν». Εφονεύθη στις 28 Δεκεμβρίου 1940 κατά τη διάρκεια επίθεσης επί αλβανικού εδάφους προς κατάληψη του υψώματος 1730 ανατολικά του χωριού Λέκλη βληθείς στο στήθος από ριπή πολυβόλου στο ύψωμα 1615 Χόρμοβο (έκτοτε ύψωμα «Παπακώστα») νοτιοανατολικά του Τεπελενίου και ενταφιάστηκε στο χωριό Λάμποβο (Ζάππα) που βρίσκεται βόρεια του Αργυροκάστρου.
[5] Ο Αλέξανδρος Χρυσοχόου του Ιωάννου γεννήθηκε στην κωμόπολη Πράμαντα Ιωαννίνων το 1894. Μετά τις γυμνασιακές του σπουδές κατετάγη το Σεπτέμβριο του 1914 στο 3/40 Σύνταγμα Ευζώνων. Φοίτησε στις Σχολές Εφαρμογής Κατωτέρων Αξιωματικών, Βολής, Ιππασίας και Εφαρμογής Πεζικού. Έλαβε μέρος το 1918 ως υπαξιωματικός στην εκστρατεία της ΙΧ Μεραρχίας Ηπείρου στη Δυτική και Ανατολική Μακεδονία και την κατάληψη της Δυτικής Θράκης. Στην εκστρατεία της Μικράς Ασίας έλαβε μέρος ως αξιωματικός και κατόπιν διοικητής ενός από τους λόχους του 4ου Συντάγματος Πεζικού στις μάχες Καρά-Μπογιού Νταγ, Μπος Νταγ, Εσκή Σεχήρ (Δορύλαιο), Αρντίς Νταγ, υψώματα ανατολικά του Σαγγάριου ποταμού και υψώματα περί την Κιουτάχεια. Ως διοικητής του 1/40 Ευζώνων της VIII Μεραρχίας Ηπείρου έλαβε μέρος κατά τον Ελληνοϊταλικό πόλεμο στις μάχες Καλπακίου, καθώς και των υψωμάτων Λίμνης (Ζαραβίνας), Βήσσανης, Φαραγγίου, Ποντικατών, Μπουράτου, Ορεινού, Μάλι Σπατ, Προγανατίου-Λεκτούσι και Μπολένας. Μετά την κατάρρευση συνελήφθη από τις δυνάμεις κατοχής και εγκλείστηκε σε ιταλικό στρατόπεδο συγκέντρωσης αλλά όταν του δόθηκε η ευκαιρία να δραπετεύσει κατά τη συνθηκολόγηση των Ιταλών με προορισμό τη Μέση Ανατολή, παρέμεινε με τη θέλησή του προκειμένου να φροντίζει βαριά άρρωστο συγκρατούμενό του. Έτσι εστάλη από τους Γερμανούς σε στρατόπεδο συγκέντρωσης στη Γερμανία όπου και παρέμεινε μέχρι την απελευθέρωση του 1945 από τους συμμάχους. Ο Χρυσοχόου ήταν παντρεμένος με τη Φωτεινή Γιαννάκη και είχαν τέσσερα παιδιά. Πέθανε στη γενέτειρά του το 1973.
[6] Η εξασθένιση μονάδων της VIII Μεραρχίας την τελευταία στιγμή και μάλιστα ερήμην του Χ. Κατσιμήτρου είναι ενδεικτική του γεγονότος ότι ο χαρακτηρισμός της μεραρχίας ως «Ανεξάρτητης» δεν είχε ουσιαστικό αντίκρισμα. Μάλλον θα αποτελούσε άλλοθι του Γενικού Επιτελείου σε περίπτωση ήττας της μεραρχίας να προσαφθεί στον επικεφαλής της μομφή για μοιραία ως προς την έκβαση του πολέμου ανάληψη πρωτοβουλιών καθ’ υπέρβαση των ευρέων αλλά και αντιφατικών ορίων που είχε θέσει ο αρχιστράτηγος Αλέξανδρος Παπάγος.
[7] Ο Δ. Καραχάλιος γεννήθηκε το 1905 στο χωριό Κοσκινάς Ολυμπίας Ηλείας. Το 1927 αποφοίτησε από τη Στρατιωτική Σχολή Ευελπίδων με το βαθμό του ανθυπολοχαγού και το 1929 παντρεύτηκε. Το 1932 προήχθη σε υπολοχαγό και το 1935 σε λοχαγό. Μέχρι τον Ιούνιο του 1940 υπηρετούσε στο 12ο Σύνταγμα Πεζικού Πατρών. Μετά την ανάρρωση από τον τραυματισμό του στη μάχη της Βήσσανης για την οποία προτάθηκε για το αριστείο ανδρείας, ανέλαβε για ένα μήνα τη διοίκηση του 3ου Τάγματος του 15ου Συντάγματος Πεζικού. Κατά τον εμφύλιο πόλεμο διετέλεσε διοικητής της 26 ης ταξιαρχίας και επιτελάρχης διοικητής του 519 Τάγματος Πεζικού του εθνικού στρατού. Το 1955 προήχθη στο βαθμό του ταξίαρχου.
[8] Η συμμετοχή ετερόκλητων μονάδων που επιχειρούσαν χωρίς επαρκή συντονισμό είναι ενδεικτική ανεπαρκούς επιτελικού σχεδιασμού σε επίπεδο τακτικής ή το αποτέλεσμα εσπευσμένων αποφάσεων. Ο Χ. Κατσιμήτρος στο βιβλίο του «Η Ήπειρος Προμαχούσα» κάνει δικαίως αναφορά σε αντικρουόμενες διαταγές του υπό τον Α. Παπάγο Γενικού Επιτελείου. Ωστόσο ουδαμού διαφαίνεται διάθεση αυτοκριτικής ή αξιολόγησης της αποδοτικότητας του επιτελάρχη και του διοικητή Πεζικού της μεραρχίας που είχαν κρίσιμο ρόλο στο σχεδιασμό και την εκτέλεση των επιχειρήσεων. Και προφανώς την κατάσταση καθιστούσε δυσχερέστερη η αντιζηλία ορισμένων διοικητών ιδίως όταν εκδηλωνόταν στο πεδίο της μάχης.
[9] Γεννήθηκε το 1893 στη Χαλκίδα και ξεκίνησε τις σπουδές του στη Σχολή Ευελπίδων που σύντομα διέκοψε για άγνωστο λόγο για να εγγραφεί στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών. Την επιθυμία του για στρατιωτική καριέρα εξέφρασε στον Γεώργιο Κονδύλη, ο οποίος μεσολάβησε για την είσοδο του Φριζή στη Σχολή Εφέδρων Αξιωματικών από όπου αποφοίτησε το 1916. Ο Φριζής έλαβε μέρος στην εκστρατεία της Ουκρανίας με την πλευρά των αντιμπολσεβικικών δυνάμεων του Ντενίκιν και στη συνέχεια στη Μικρασιατική εκστρατεία όπου αιχμαλωτίστηκε από τους Τούρκους. Η εβραϊκή κοινότητα προσφέρθηκε να καταβάλλει λύτρα για την απελευθέρωση του αλλά ο ίδιος αρνήθηκε συμμεριζόμενος την τύχη των άλλων αιχμαλώτων. Μετά το τέλος της εκστρατείας σπούδασε στην Ανωτέρα Στρατιωτική Σχολή της Γαλλίας και επέστρεψε στην Ελλάδα. Κατά τη διάρκεια του Ελληνοϊταλικού πολέμου προπορευόταν έφιππος του στρατεύματος και δεν δείλιαζε παρότι έτσι αποτελούσε εύκολο στόχο πάνω στο χιόνι για τα Ιταλικά αεροπλάνα. Εφονεύθη στις 7 Δεκεμβρίου 1940 βορειοανατολικά της Πρεμετής.
[10] Η κοιλάδα του Γορμού ανάμεσα στη Νεμέρτσικα και το Κουτσόκρανο αποτελεί φυσικό πέρασμα που ενώνει την κοιλάδα του Δρίνου με την πεδιάδα του Καλπακίου και κατ΄ επέκταση το λεκανοπέδιο των Ιωαννίνων, όπως και με τα παράλια του Ιονίου μέσω του ρου του Καλαμά στον οποίο συμβάλλει στη θέση νότια του χωριού Λίμνη. Γενικότερα ενώνει τις περιοχές της Νοτιοδυτικής Αλβανίας με της Βορειοδυτικής Ελλάδας.
[11] Προφανής αιτία της άρνησης ήταν το γεγονός ότι η εναλλακτική αυτή διάβαση δεν ήταν σημειωμένη στο χάρτη και υπήρχε κίνδυνος το βάθος του ποταμού να προκαλούσε πνιγμούς ενώ στις σημειωμένες διαβάσεις το βάθος δεν υπερέβαινε το ένα μέτρο.
[12] Την διοίκηση του Λόχου μετά τον τραυματισμό του Δ. Καραχάλιου ανέλαβε ο Διμοιρίτης Αλέξανδρος Σίτας του Δημητρίου που είχε γεννηθεί στον Καταρράκτη Άρτας το 1905. Το 1925 κατατάχτηκε ως εθελοντής στο 1οΣύνταγμα Πεζικού το 1925 και το 1929 εισήχθη στη Στρατιωτική Σχολή Υπαξιωματικών από όπου αποφοίτησε το 1930. Το 1933 παντρεύτηκε την Παρασκευή Παπαδημητρίου. Προήχθη σε ανθυπολοχαγό το 1939. Στις 24 Οκτωβρίου 1940 μετατέθηκε από το 81ο Σύνταγμα Πεζικού στον 6ο Λόχο του 15ου Συντάγματος Πεζικού με έδρα τα Γιάννενα όπου και υπηρέτησε κατά τη διάρκεια του Ελληνοϊταλικού πολέμου. Κατά την έναρξη του πολέμου βρέθηκε επικεφαλής διμοιρίας του 6ου Λόχου στο Καλπάκι και ειδικότερα στη γραμμή άμυνας Κάτω Σουδενών, στη θέση Μεσοβούνι απέναντι από το λόφο Μελισσίων, με διοικητή του Λόχου τον Δ. Καραχάλιο. Στην εν λόγω τοποθεσία παρέμεινε μέχρι τις 17 Νοεμβρίου οπότε εκδηλώθηκε η αντεπίθεση του 15ου Συντάγματος και ο 6 οςΛόχος προσκολλήθηκε στο 1/40 Τάγμα Ευζώνων. Στις 26 Νοεμβρίου τραυματίστηκε στο χέρι στις μάχες των υψωμάτων του χωριού Ποντικάτες. Για τη δράση του προτάθηκε δύο φορές να τιμηθεί με τον πολεμικό σταυρό Γ΄ Τάξεως.
[13] Ο ηρωικός αυτός αξιωματικός εφονεύθη στις 16 Ιανουαρίου 1941 επί Αλβανικού εδάφους κατά τις επιχειρήσεις του 1/40 Τάγματος Ευζώνων προς κατάληψη των υψωμάτων Καλύβας κοντά στο χωριό Λεκτούσι.
[14] Για το θάνατο του Όμηρου ο Γιώργος Ναστόπουλος (1921-1998) έγραψε:
Σκαρφάλωσαν στις ράχες τ’ Αη-Θανάση
μεσ’ τον ορυμαγδό των μύδρων και των όλμων
κι’ εκεί το δολερό των φασιστών το βλήμα
άνοιξε για άμοιρο τον Όμηρο το μνήμα!
Γαντζώθηκε κι’ ανασηκώθηκε στα βράχια
τη Βήσσανη στερνή φορά για ν’ αντικρύσει
κι έπεσε μπρούμυτα με θολά μάτια
με τ’ όραμα θαμπό και η πνοή του εσβήσθη
πριν τα εικοσιτρία χρόνια του να κλείσει.
[15] Στους θεωρούμενους ως εξαφανισμένους περιλαμβάνεται ο Θωμάς Σερβετάς του Ιωσήφ από το χωριό Πέτα που τραυματισθείς από βλήμα όλμου αιχμαλωτίστηκε από τους Ιταλούς που τον περιέθαλψαν και έστειλαν στην Ιταλία από όπου επέστρεψε μέσω του Ερυθρού Σταυρού το 1943.
[16] Ο Κ. Γιαννόπουλος διακομίστηκε προς νοσηλεία και μετά από 20 ημέρες επανήλθε στη μονάδα του. Τον Δεκέμβριο τραυματίστηκε εκ νέου και αφού υπέστη θεραπεία αρνήθηκε να κάνει χρήση της αναρρωτικής αδείας του και επανήλθε στο Λόχο του. Τον Φεβρουάριο του 1941 υπέστη κρυοπάγημα και μόνο μετά από αφόρητη πίεση των γιατρών υποβλήθηκε σε θεραπεία ώστε να αποφύγει τη γάγγραινα που θα κατέληγε σε ακρωτηριασμό. Τραυματίστηκε εκ νέου βαρύτατα κατά τον εμφύλιο πόλεμο όταν μαχόμενος στις τάξεις του εθνικού στρατού επικεφαλής του 582 Τάγματος Πεζικού συμμετείχε στις επιχειρήσεις κατάληψης της κορυφής Κλέφτης του όρους Σμόλικας τον Ιούλιο του 1948. Αποστρατεύτηκε με το βαθμό του συνταγματάρχη περιελθών στην κατάσταση της πολεμικής διαθεσιμότητας.

from Blogger http://ift.tt/2hT9Kwv
via IFTTT

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s